Home‎ > ‎Interviews‎ > ‎

Panamarenko (Wouters, 2010)

Datum

11 okt. 2010

Plaats

Michelbeke

Bio

Interview

Yoshio Nakajima vertelde me dat u en Hugo Heyrman hem stonden op te wachten in 1965 aan het Centraal Station te Antwerpen. Had u Yoshio voordien al ontmoet of was het via artikels of andere publicaties dat u hem kende?

Nee. Yoshio Nakajima zat in Amsterdam en hij was ook bezig met happenings, dus hij werd meegesleurd met de provo’s. En die werd daar uit het land gezet. Waarschijnlijk heeft hij contact opgenomen via de telefoon, misschien via Anny De Decker of zo [Anny De Decker weerlegt dit in een later interview op 14/10/2010 en zij vermoedt dat het Hugo Heyrman was die reeds contact had met Yoshio Nakajima]. Nadien werd hij ook door de B.O.B, de Belgische Opsporingsbrigade, hier uit het land gezet. Ze wilden niet dat dat hier zo ver kwam als met de provo-beweging in Amsterdam.

Toen u zelf met happenings begon, was u reeds geïnformeerd via artikels of boeken? Ik denk bijvoorbeeld aan het bekende boek van Michael Kirby, Happenings, dat in 1965 net verschenen was en ook aangekocht werd door de Antwerpse Stadsbibliotheek.

Natuurlijk kenden we wel het woord 'happenings', we hadden gehoord dat er zoiets was en dat Allan Kaprow daarmee bezig was, maar dat was pas veel later. In 1968 kenden we dat heel goed, maar in het begin niet. We wisten iets over de provo’s, maar dat was alles.

Beschouwde u zichzelf toen ook als provo?

Nee, maar ik vond wel een paar van die gasten interessant. Artistiek wel OK. Jasper Grootveld was eigenlijk de chief van het spel. Maar Thom Jaspers kwam ook van daar. Die zat het maar uit te leggen met krantenpapier, en hier had hij een plaasteren mal en daar een emmer met colle. En terwijl hij het aan het uitleggen was, was hij Lumumba'kes aan het maken. Nakajami was van in het begin betrokken bij de beweging, en omdat hij dat in Amsterdam al gedaan had gingen we dat allemaal samen doen. 

Maar die vorm was er al hier in Antwerpen, want anders had hij ons ook niet gecontacteerd. Hij was er direct bij en hij zat niet onder de toog of in zijn bed. Hij sprak bijna nooit geen woord. Hij woonde in de Wolstraat ergens, onder Hugo Heyrman of zo. Eronder was zo'n hoerekotje. Daar zaten de oudste hoertjes van Antwerpen. Hugo Heyrman mocht daar soms gratis binnen...(lacht) om coca-cola te gaan drinken. Yoshio zat daar maar heel even, dat heeft maar een paar maanden geduurd, of zelfs een maand of zo.

Ik heb gelezen dat Yoshio in het huis heeft gewoond waar Paul van Ostaijen ook heeft gewoond.

Daar heb ik nog nooit van gehoord, ik weet zelfs niet waar dat huis zou staan. Ik heb nog wel een anekdote over Wout Vercammen en Yoshio. Die maakten allebei schilderijen. Wout Vercammen maakte van die cirkels met een Belgische vlag in, zoals een schietschijf. En eronder stond dan geschreven -- Wout Vercammen behoort tot het meer sociaal intelligente soort hè, je hoort al dat ik hem niet zie zitten, en dat heeft dan ook tot de breuk geleid -- wir haben es nicht gewusst, een referentie naar de concentratiekampen (zucht). Daarmee wordt dat cirkeltje nog niet beter. 

Maar bovendien had je in die tijd ook Victor Vasarely, die lange en ronde eieren maakte. Yoshio Nakajima maakte iets in dezelfde zin, met toch meer ronde cirkeltjes. Jaren later kwam ik er achter dat Jasper Johns daarmee al in 1962 beroemd was geworden. Hij maakte schilderijen van Amerikaanse vlaggen, en ook zo van die targets. Er zat altijd een reukje aan als zij met zoiets afkwamen. 

Ik heb een affiche van uw eerste happening teruggevonden, Nu happening! van een bezette stad III. Bezette stad is een duidelijke verwijzing naar Paul van Ostaijen, maar betekent dit ook dat er voordien reeds twee happenings waren geweest met die titel?

Wel, wij schreven daarop wat wij wilden, hè. Er waren misschien wel eerder al pogingen tot andere happenings. Al die happenings waren bijna pogingen. Die werden alleen maar door meer en meer mensen bezocht, en ook door de politie vaker bezocht. Maar dat was nooit geweldadig.

Participeerde het publiek of kwam het enkel kijken?

Die stonden alleen te kijken, ja. Die eerste happening was nog binnen. Er werden foto's gemaakt in de stad en die werden dan geprojecteerd. Van die hofkes in den botaniekenhof (de Kruidtuin aan de Leopoldstraat). Dat was in de zomer genomen. Ik woonde toen niet boven een kroeg, maar boven een schoenwinkel en ’s avonds zijn we naar de Grote Markt en de Groenplaats afgezakt en hebben we nog wat aan elkanders jas liggen trekken. Daar zijn foto’s van. En dan werd dat vertaald in de gazet alsof er een anti-Viëtnamdemonstratie geweest was. Maar die gasten moesten nog komen, zij kwamen er later pas bij.

Je bedoelt iemand als Koen Calliauw?

Ja, maar die stonden daar altijd maar wat te staan.

Ik heb gehoord van Ludo Mich dat een grote Nederlander, Roerek genaamd, ook al eens meedeed aan jullie happenings. Daar bestaat ook een foto van. Wie was dat eigenlijk?

Ja, ja (lacht). Hij woonde achter de Wolstraat ergens en hielp ons en deed ook wat mee. Dat was een grote Hollander, Hollanders zijn altijd groot. Dat zijn de grootste mensen ter wereld, van lengte dan toch (lacht) en ik denk dat hij het was die affiches plakte met colle die er niet meer afging (lacht). 

Denkt u dat het groepje provo’s, met onder meer Koen Calliauw, dat zij misschien eerst toeschouwers waren om dan daarna zelf manifestaties te organiseren, zoals het befaamde Blote-Voeten Plan? En dat zij het dan een sterkere politieke betekenis wilden geven?

Dat van ons was ook politiek, alleen dachten we er niet aan dàt dat politiek was. Ik noemde dat van hen altijd PP-politiek, platte politiek. Dat kon je ook in de gazet lezen, wat die deden. Ik heb hen er altijd van verdacht dat dat Blote-Voeten Plan eigenlijk opgezet was om mij te foppen. Dat ik een schoenwinkel had en multimiljonair was. Dat werkte goed die multimiljonair. Happening News, bijvoorbeeld, dat waren van die boekjes die we publiceerden, en die werden altijd door mij betaald. Je had het moeten zien hoe dat gedaan werd. We gingen bijvoorbeeld in winkels gaan vragen naar een demonstratie van die kleine bureelmachientjes. Dat was een druktechniek waarbij vet water afstoot.

Hebt u er zo eentje gekocht?

Nee, dat was in de Huydevettersstraat. Die hadden dat daar staan. Voor een demonstratie, en nadien werd de voorkant dan gekleurd met spuitbussen.

Op de eerste happeningsaffiche staat ook muziek vermeld. Wat mag ik me daarbij voorstellen? Een groepje?

Muziek was daar nog niet bij. Op het laatste kwam er wel wat muziek bij, maar in het begin werd daar wat geroepen. Yoshio Nakajima stond op de Groenplaats te roepen "Hap Hap Happening" en dan kwam de politie hap hap in de bak en over de grens gezet en dat kon dan zelfs nog niet met een advocaat. Er was niets gebeurd, ook niet in Holland. Hij had niets uitgestoken. Dat was geen terrorist of zo en die is dan nadien in Stockholm geraakt om daar les te geven aan één of andere academie. Ik heb hem later nog gezien in Tokyo.

Was de titel bezette stad gekozen omwille van dergelijke politie-optredens, die naar mijn gevoel bijna fascistisch genoemd mogen worden?

In het begin niet. Dat was gewoon maar die Paul van Ostaijen en zo. 'Bezette stad', dat was van: komt dat zien. Van Ostaijen was van voor de oorlog, wat toch nog een hele andere tijd was.

Was er soms een zekere nostalgie naar die periode? Men kan immers op zijn minst spreken van een zekere retro-stijl op gebied van mode en muziek, maar ook in de beeldende kunsten zien we dat opduiken.

Nee, wel droegen we uniformen, nu trouwens nog. Maar die hoed droeg ik omdat dat een Panamahoed was. En ik later, in 1968, was ik in Amerika en omdat ze die naam niet goed konden uitspreken zeiden ze zo: Panama...renko, dat werd Panamarenko. Je had maar een hoed op te zetten en een regenjas aan te trekken en je had je naam.

Was er ook een link met het witte kostuum en met provo?

Nee, eerder iets om aan te doen zoals een uniform. Die Panamahoed diende om je te beschermen tegen je eigen verlegenheid, om je af te schermen. Als je over straat loopt met een legeruniform en een kepie en tien sterren en twee revolverholsters...(lacht)...dat zijn de snotneusjaren, hè. Dat was totaal oncommercieel bedacht, dat was gewoon...om zo wat te manifesteren.

De happening daarop, getiteld, Kyrpwwawax: Happening in een heerlijke nieuwe stad IV, vond plaats te Oostende. Is er een thematisch verband tussen de eerste happening te Antwerpen, als 'bezette stad', en Oostende als 'heerlijke nieuwe stad'?

Ja, in Oostende had ik een elektrische toeter om te roepen. Er zat geen verhaal of lijn in.

Was die benaming Kyrpwwawax cryptisch of was het te doen om de klank?

Zoals je zegt, zomaar een naam, er zit nooit iets achter.

Werden er met die toeter enkel geluiden gemaakt of werd er ook iets voorgelezen?

Niet voorgelezen, er werd een tekst uit het hoofd gezegd, een soort nieuwjaarsbrief. Of neen, geen nieuwjaarsbrief. Het was in het Engels nog wel, voor de toeristen. Dat werd dan voortdurend herhaald. Ja, ik kon toch niet elke vijf minuten met iets nieuws afkomen. En dat was ongeveer alles. Ik liep daar met bodyguards. Wout Vercammen was er niet bij in Oostende.

Waarom bodyguards? Voor een mogelijk publiek dat het niet kon appreciëren?

Nee, nee, ook in Antwerpen had ik bodyguards. Anders durfde ik niet in de cafés komen. Ik was nogal laf.

Waren de cafés dan zo ruig in Antwerpen toen?

Ik had mezelf multimiljonair genoemd, en er waren dan mensen die dat geloofden, en als ze dan wat gedronken hadden zeiden ze al eens: ja dat is gemakkelijk als je multimiljonair bent... Het was iets heel speciaal dat je zo jong bent en je al een bodyguard hebt, of twee zelfs. Allez dat was niet officieel, maar dat was wel zo. Vrienden. 

In Happening 6 werd er een tijger in brand gestoken voor het Koninklijk Paleis op de Meir, die verwees naar de toenmalige reclame van petroleumbedrijf Esso ('stop een tijger in je tank'). Staken jullie nog meer dingen in brand tijdens happenings?

Wij staken juist nooit niets in brand. Dat waren die Hollanders, zoals Thom Jaspers, die met zijn papieren tijger kwam en daarmee stond het daar opeens vol pompiers.

Hoewel het destructieve element vaak voorkwam in Amerikaanse happenings, lijkt dat bij jullie minder het geval geweest te zijn?

We kwamen over de Meir gereden met een lichtgroene Cadillac met daarin Yoshio, vastgeplakt met datums van zo’n datumboekje. En Hugo Heyrman droeg een lichtgroen cowboypak met een rode hoed. We rijden langs de zijstraatjes, achtervolgd door de B.O.B. Zo'n grote bak heeft wel een voordeel: niemand kan voorbij, maar je kan ook niemand voorbijsteken. En dan kwamen we op den duur op de Grote Markt aan en daar was iets mis met die auto, er kwam stoom uit de verwarming. We stopten aan café den Engel en stapten uit. Politie voor ons en achter ons en wij in onze gekleurde pakken, en dan konden we het gaan uitleggen. Dan de koffer open en daar lag een boekje in met mopjes, van 1967 of zoiets. Dan zeiden ze: die anderen hebben gezegd wie het was, en dat werd dan allemaal opgeschreven. Ik ben dat later gaan inzien omdat ik dacht: daar staat alles letterlijk genoteerd en dan kan je het ook later gaan opvragen. Ze pakken dat boekje met die mopjes, maar dat had totaal niets met ons te maken, en dat eerste mopje ging over de koning... (lacht) Dat was nogal een spel. Eén keer waren ze echt kwaad. Wie heeft die affiche aangeplakt op de deuren met zo'n lijm die er niet meer afgaat. Wie is de verantwoordelijke voor die affiches? Ik weet niet van die affiches, het zullen wel die Hollanders zijn zeker. Die bleven dat herhalen. Nu zouden ze er misschien niet meer zo lang tegen kunnen, maar toen zouden ze dat gedaan hebben tot ze erbij neervielen. 

Ik heb een nummering opgemerkt in jullie happenings. Nochtans ontbreken er een paar. Hebben die niet plaats gevonden of zijn die nooit gedocumenteerd geweest?

Op den duur werden die nummers wel juist, maar er zijn er tussen uit gevallen die niet zijn doorgegaan. Wij werden ook altijd aangehouden door de B.O.B en ondervraagd voor niets. Dat was dan zo’n pak dat ze getypt hadden en dan vroegen ze: wil je dat eens ondertekenen. En dan zei ik: ik kan dat niet ondertekenen, dat is veel te lang. Dat papier bestaat nog altijd en is zelfs ten toon gesteld geweest. 

Ze hebben ook filmopnames gemaakt, maar dat zou vernietigd zijn.

Dat was in 1968 of in 1967, op het Conscienceplein.

Ik heb ook gehoord van Ludo Mich dat de B.O.B aan het filmen was op het voormalige Sarma-gebouw, omdat dat zo'n goed uitzicht gaf op de Groenplaats.

Wel, dat was iets met vliegtuigen. We waren naar het vliegveld van Deurne gegaan, en dan hadden we drie spandoeken laten maken om aan vliegtuigen te hangen. Bij die vliegersclub zaten er ook leden van de gendarmerie. Die waren bang geworden, en ze kwamen niet opdagen. Maar op het dak van de Grand Bazaar zat de politie of de B.O.B met verrekijkers te zien of die vliegtuigen niet te laag zouden vliegen. Dat was dus mislukt. Dan zijn ze toch gaan meewerken, maar dan werd dat weer niet gedaan natuurlijk. Happening met medewerking van de politie?! (lacht) 

Over de laatste happening, genaamd Het Lange Wapper Gasmonster, net voor de opening van de Wide White Space Gallery, heb ik nog niet veel vernomen via andere mensen. Wat was dat voor iets?

We kwamen daar aan in een gehuurd camionneke, en daarin zaten een heleboel batterijen, een blazer en een tube polyethyleen? Die werd dan opgeblazen, een meter of dertig lang. Dan werden er zakjes waspoeder ingezet, zodat dat niet weg kon en daarin liepen we dan rond. De pomp was dan aan de andere kant aan het draaien. Wij waren aan het wachten tot de politie zou komen, want we wisten al niet meer wat we moesten doen. Anderen zullen er misschien iets anders over vertellen. Oh ja, nog één detail: Yoshio was aanwezig op de happenings, en Hugo Heyrman en ik, maar Wout Vercammen was er nooit bij. Die was in zijn broek aan het doen ergens in een café. Die heeft heel zijn leven zoveel gedronken dat hij alleen maar ’s nachts iets kon doen. Die kon niet uit zijn bed. Je kunt dat op de affiche van Happening in the modern world zien, hier staan drie man, en ook in de foto's in die boekskes. 

Liep er ook publiek mee door het gasmonster of was het slechts jullie drie?

Nee, alleen wij, maar dan kwam de politie en dan werd het pas interessant. Die gingen dat allemaal opvouwen. Maar er zat dus lucht in en die confisqueerden die blazer! Die kwam van de Amerikaanse winkel, uit een schip, en was kakigroen. Die had ik helemaal blinkend geschuurd. Op deze happening was het de mobiele brigade, want de gewone politiediensten hadden al via de burgemeester te horen gekregen dat ze zich er niet meer moesten mee bemoeien. En dus kwam de mobiele brigade, dat was veel erger. Dan werden wij afgezonderd in een kotje opzij, de politietoren stond er nog niet, en de commisaris zei dat a het materiaal geconfisqueerd werd, die blazer en de batterijen. Wij mochten dan naar huis gaan en plots zag ik in de gang achter een velokotje die blazer liggen. Ik heb die snel meegenomen en ben op de Groenplaats in een taxi gestapt. Ik dacht, subiet hoor ik de sirenes achter mij. Toch weer meegenomen (lacht).

Een andere happening was in Brussel, aan de Beurs. Hier heb je het beursgebouw en hier in de straat heb je, is dat nu niet het Vlaams theater of zo, daar was dat [= de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in de Lakenstraat]. Met zo een Hollandse dichter en Antwerpse dichters die niet aan de bak waren gekomen toen die Hollandse dichter iets had gedaan en nu dan wel. Wij kwamen daar dan als happeningmakers. 

Was dat misschien met Simon Vinkenoog? 

Ja, Simon Vinkenoog. Ik hing toen aan zo’n gestel en iemand trok me op. Ik hing daar aan ene voet, want die andere magnetische schoen wou niet werken. Ik hing daar zo voor vijf minuten en iedereen riep: ahoe, ahoe. En er kwam een dichter uit Antwerpen. Achteraan stond er een tafel met allemaal dichters. Hij kwam dat daar dan zo wat uitleggen en ik hing daar al minuten lang en hij ging mij daar eens af trekken. Het spel was klaar, hé. In de gazetten stond: de dichters werden met de maat van de klok tegen de grond geslagen door de knokkersbende van Panamarenko. Maar daar was maar éne knokker. Maar de beste van allemaal, ik niet hoor. En heel die zaal zat vol met honderden mensen en die deden niets, je zou nu zeggen, he. Ene mens... en dan gingen we nog een motorfiets van de Hugo Heyrman in frigolite doorzagen. Dat geraakte niet door en we zijn niet blijven luisteren...(lacht)


Interview: Stefan Wouters

Transcriptie: Stefan Wouters

Eindredactie: Thomas Crombez
Comments